Propaganda w Polsce osiągnęła niepokojący poziom. W latach 2022-2023 polskie media znalazły się na pierwszym miejscu wśród krajów europejskich pod względem liczby fałszywych informacji rozpowszechnianych przez Rosję. Zjawisko to stale ewoluuje, stanowiąc poważne zagrożenie dla naszego społeczeństwa i demokracji.
Codziennie spotykamy się z przykładami współczesnej propagandy, która przybiera coraz bardziej wyrafinowane formy. Szczególnie widoczna jest dezinformacja w mediach dotycząca pomocy dla Ukraińców, fałszywie sugerująca, że Polska nie ma wystarczających zasobów, by zapewnić pomoc społeczną własnym obywatelom. Co więcej, propaganda przykłady znajdujemy również w teoriach spiskowych, jak choćby te łączące koronawirusa z technologią 5G. Przykłady propagandy w mediach stały się tak powszechne, że polski rząd utworzył specjalny zespół szybkiego reagowania, a Fundacja Narodowa przeznaczyła aż 243 miliony złotych na promowanie pozytywnego wizerunku Polski.
W tym artykule przyjrzymy się dokładnie, czym jest propaganda w Polsce w 2025 roku, jakie techniki stosują jej twórcy oraz jak możemy się przed nią bronić. Zrozumienie mechanizmów dezinformacji jest pierwszym krokiem do zachowania niezależności myślenia w erze informacyjnego chaosu.
Czym jest propaganda i jak działa w 2025 roku
W XXI wieku zjawisko propagandy nie tylko przetrwało, ale nabrało nowej siły dzięki zaawansowanym technologiom i zmieniającym się kanałom komunikacji. Propaganda towarzyszy ludzkości od zarania dziejów, jednak jej formy i skuteczność ewoluowały wraz z rozwojem społeczeństwa.
Definicja i różnice między propagandą a dezinformacją
Propaganda to celowe oddziaływanie na zbiorowości i jednostki, zmierzające do pozyskania zwolenników, wpojenia pożądanych przekonań i wywołania określonych zachowań. Według Gartha S. Jowetta i Victorii O’Donnell, propaganda to „celowa i systematyczna próba kształtowania postrzegania, manipulowania myślami i bezpośrednimi zachowaniami w celu osiągnięcia reakcji pożądanych przez propagandzistę”.
Warto zauważyć, że propaganda nie zawsze miała negatywne konotacje. Pojęcie to pojawiło się w XVII wieku w Kościele katolickim podczas kontrreformacji, gdy służyło popularyzacji treści religijnych i masowej edukacji. Jednakże w XX wieku, wraz z rozwojem środków masowego przekazu i wykorzystaniem przez systemy totalitarne, propaganda nabrała zdecydowanie negatywnego zabarwienia.
Natomiast dezinformacja to rodzaj oszustwa wykorzystywany do wprowadzania w błąd opinii publicznej lub manipulowania nią. Zasadnicza różnica polega na tym, że celem dezinformacji jest wprowadzenie w błąd lub oszukanie odbiorców, a nie tylko wywarcie wpływu czy przekonanie. Dezinformacja zawsze wiąże się z celowym podawaniem nieprawdziwych informacji.
Nowe kanały propagandy: media społecznościowe i AI
W 2025 roku media społecznościowe stały się główną platformą rozprzestrzeniania propagandy. Badania Pew Research Center wykazały, że aż 44% Amerykanów korzystało z mediów społecznościowych jako źródła informacji politycznych. Co więcej, zaufanie do tradycyjnych mediów oscyluje jedynie na poziomie 50%, co stwarza przestrzeń dla alternatywnych, często niezweryfikowanych źródeł.
Sztuczna inteligencja otworzyła nowy rozdział w historii propagandy. Generatywna AI umożliwia tworzenie przekonujących deepfake’ów, prowadzenie fałszywych kont oraz zarządzanie sieciami botów na niespotykaną dotąd skalę. Jak zauważa ekspertka NATO, Evanna Hu: „Jedna osoba może monitorować np. 10 tysięcy fałszywych kont”.
Zagrożenie jest realne – grupy z Rosji, Chin, Iranu i Izraela wykorzystują modele AI należące do OpenAI do prowadzenia ukrytych operacji wpływu w mediach społecznościowych, publikując m.in. komentarze w języku polskim. W ramach operacji „Doppelganger”, powiązanej z rosyjskim wywiadem, wykorzystywano AI do tworzenia postów po polsku, francusku, niemiecku i włosku, rozpowszechnianych na różnych platformach.
Dlaczego propaganda działa – psychologia odbiorcy
Skuteczność propagandy wynika z głębokiego zrozumienia ludzkiej psychiki. Przede wszystkim wykorzystuje ona dysonans poznawczy – mechanizm racjonalizacji własnego postępowania. Gdy posiadamy sprzeczne poglądy, nasz umysł dąży do redukcji wewnętrznego napięcia, często poprzez modyfikację faktów tak, by pasowały do naszej teorii.
Propagandyści celowo wywołują w odbiorcach dysonans poznawczy, a następnie podsuwają rozwiązanie zgodne z linią propagandy. Na przykład, wzbudzając poczucie zagrożenia („LGBT chce zniszczyć rodziny”), oferują jednocześnie poczucie bezpieczeństwa („my na to nie pozwolimy”).
Innym skutecznym mechanizmem jest tworzenie tzw. komór echowych – sytuacji, gdy człowiek spotyka tylko opinie odpowiadające jego poglądom. Jak twierdzi ekspertka NATO: „Celem autorów dezinformacji jest tworzenie komór echowych, a ostatecznie doprowadzenie ludzi do apatii”. Zawsze łatwiej jest przekonać kogoś, by w nic nie wierzył, niż by zmienił swoje poglądy.
W epoce cyfrowej propaganda wykorzystuje także:
- Nadmiar informacji, który powoduje, że odbiorca nie jest w stanie poddać ich stosownej analizie
- Algorytmy mediów społecznościowych, które filtrują treści i tworzą „bańki informacyjne”
- Symultaniczną multimedialność, atakującą wiele zmysłów jednocześnie
Ponadto, jak pokazują badania MIT, „fake newsy” docierają do odbiorców sześciokrotnie szybciej niż informacje prawdziwe, co dodatkowo wzmacnia ich oddziaływanie.
Główne techniki propagandy stosowane w Polsce
Współczesna propaganda w Polsce opiera się na kilku kluczowych technikach, które są systematycznie stosowane w celu kształtowania opinii publicznej. Propaganda to świadome i planowe działanie, które ma na celu uzyskanie poparcia dla określonego punktu widzenia. Przyjrzyjmy się głównym metodom wykorzystywanym w Polsce.
1. Uproszczenia i etykietowanie przeciwników
Etykietowanie to jedna z najpowszechniejszych technik propagandowych, polegająca na przypisywaniu osobom lub grupom negatywnych określeń. Zamiast merytorycznej dyskusji, przeciwnicy są definiowani przez uproszczone, często krzywdzące etykiety. To forma czarno-białego myślenia, która ignoruje złożoność ludzi i sytuacji.
Etykiety działają jak skróty myślowe – osoba, która popełniła jeden błąd, zostaje nazwana „nieudacznikiem”, a polityczny oponent automatycznie staje się „zdrajcą”. Osoby stosujące etykietowanie często używają absolutnych stwierdzeń typu „zawsze” i „nigdy”, ignorując sukcesy i pozytywne cechy etykietowanych osób. Konsekwencją takiego działania jest zaniżona samoocena ofiar oraz utrudnione relacje międzyludzkie.
2. Wzbudzanie emocji i strachu
Zarządzanie strachem to strategia polegająca na instrumentalnym wykorzystaniu emocji lęku do kontrolowania i manipulowania społeczeństwem. Proces ten składa się z trzech etapów: stworzenia narracji strachu, podtrzymywania permanentnego poczucia zagrożenia oraz zaoferowania rozwiązania.
Celem takiego działania jest często odwrócenie uwagi od realnych problemów, zbijanie kapitału politycznego przez dyskredytację przeciwników oraz budowanie poparcia dla rozwiązań ograniczających prywatność. W propagandzie rosyjskiej wobec Polski widać to wyraźnie – przekazy mają wzbudzać strach przed wojną i zniechęcać do udziału w wyborach.
Propaganda rzadko odwołuje się do rozumu, zamiast tego celuje w emocje. Propagandyści świadomie wywołują dysonans poznawczy, a następnie oferują rozwiązanie zgodne z linią propagandy. Przykładem może być straszenie społeczeństwa „zagrożeniem z zewnątrz”, by następnie przedstawić siebie jako jedyną obronę przed tym zagrożeniem.
3. Wykorzystywanie autorytetów i celebrytów
Współczesna propaganda chętnie wykorzystuje rozpoznawalne osobistości do uwiarygodnienia przekazu. Technika ta polega na odwoływaniu się do autorytetów lub celebrytów w celu pozyskania zwolenników dla danej idei.
Celebryci pełnią różne funkcje społeczne – od grupotwórczej, przez integrującą, po wychowawczą. Są osobami, z którymi odbiorcy chcą się identyfikować, które podziwiają i naśladują. Propagandyści wykorzystują ten mechanizm, angażując znane osoby do promocji określonych postaw i poglądów.
Co ciekawe, nawet celebryci wywołujący kontrowersje spełniają swoją rolę w propagandzie – dostarczają wzorców negatywnych, które część społeczeństwa odrzuca, a przez to definiuje własną tożsamość.
4. Przenoszenie symboli i wartości
Technika przeniesienia (transferu) polega na rzutowaniu pozytywnych lub negatywnych cech jednej osoby, przedmiotu czy wartości na inną, by uczynić ją bardziej akceptowalną lub ją zdyskredytować. Wywołuje to reakcję emocjonalną, która stymuluje odbiorcę do identyfikacji z uznanymi autorytetami.
W propagandzie symbole mają szczególne znaczenie – są łatwe do zapamiętania i powiązania z konkretną ideą dzięki swojej prostocie. Mogą to być znaki graficzne, logotypy, hasła czy slogany. Symbol działa na sferę psychiczną, motywacyjną i emocjonalną odbiorcy.
5. Technika 'owczego pędu’ i presji społecznej
Efekt owczego pędu (bandwagon) to zjawisko, w którym ludzie podejmują decyzje, kierując się zachowaniem innych, aby „dołączyć do tłumu” lub „nie zostać w tyle”. Popularność danego produktu, usługi czy trendu działa jak społeczny dowód słuszności – przekonuje, że skoro większość ludzi dokonuje określonego wyboru, to musi on być dobry.
Technika ta wykorzystuje naturalną potrzebę przynależności do grupy oraz strach przed wyizolowaniem. W propagandzie politycznej jest powszechnie stosowana poprzez tworzenie wrażenia, że „wszyscy już akceptują” dany pogląd, co ma wywołać presję konformizmu.
Propagandyści wykorzystują ten mechanizm, promując produkty z informacją „najczęściej wybierane” lub eksponując liczbę osób popierających dane rozwiązanie. Owczy pęd działa podświadomie, opierając się na społecznym dowodzie słuszności i naturalnej chęci przynależności.
Przykłady współczesnej propagandy w mediach
Polskie społeczeństwo codziennie styka się z różnorodnymi formami propagandy. Od fałszywych informacji o zewnętrznych zagrożeniach po manipulacje związane z wyborami – zjawisko to przybiera różne formy i wykorzystuje zróżnicowane kanały dystrybucji.
Fake newsy o zagrożeniach zewnętrznych
Jednym z najbardziej jaskrawych przykładów dezinformacji w Polsce była kampania dotycząca rzekomego skażenia radioaktywnego. Operacja informacyjna wykorzystała autentyczne pożary na Ukrainie, nawiązując do historycznych skojarzeń z elektrownią w Czarnobylu. Przekaz rozprzestrzeniał się zarówno oficjalnymi, jak i prywatnymi kanałami, wykorzystując rzekome autorytety naukowe. Celem było wywołanie paniki, podważenie zaufania do instytucji państwowych oraz podsycanie animozji w relacjach polsko-ukraińskich.
Inny przypadek dotyczył fałszywych alertów Rządowego Centrum Bezpieczeństwa wysłanych do mieszkańców wschodnich gmin, nakazujących mężczyznom w wieku 18-65 lat stawienie się w urzędach gminy „w związku z sytuacją kryzysową na Ukrainie”.
Manipulacje wokół pomocy dla Ukrainy
Analiza z marca 2025 roku pokazuje liczne przykłady operacji wpływu mających na celu destabilizację ładu społecznego w Polsce przed wyborami prezydenckimi. Propagowane były narracje antagonizujące polską opinię publiczną wobec migrantów zarobkowych, których celowo mylnie przedstawiano jako nielegalnych imigrantów.
Jednakże najczęstszą taktyką jest szerzenie fałszywych informacji o rzekomym braku wdzięczności Ukraińców. Przykładowo, w mediach społecznościowych pojawiły się nieprawdziwe doniesienia, że ukraińskie jury nie przyznało Polsce punktów podczas Eurowizji, choć w rzeczywistości w głosowaniu publiczności z Ukrainy reprezentant Polski otrzymał maksymalną notę.
Dezinformacja w mediach przykłady z 2023–2025
W latach 2023-2025 obserwujemy nasilenie działań dezinformacyjnych wykorzystujących zaawansowane technologie:
- W 2024 roku doszło do cyberataku na Polską Agencję Prasową, gdzie opublikowano fałszywą depeszę o częściowej mobilizacji i wysyłaniu Polaków do służby w Ukrainie
- Rozpowszechniane są fałszywe informacje o politykach kandydujących w wyborach, jak nieprawdziwe cytaty przypisywane Sławomirowi Mentzenowi czy sfabrykowane zdjęcia Karola Nawrockiego
- W 2025 roku znacząco wzrosła liczba deepfake’ów – aż 71% ankietowanych przyznało, że w ciągu ostatnich dziesięciu lat wzrosła skala manipulacji rozprzestrzenianych w internecie za pośrednictwem sztucznej inteligencji
Propaganda przykłady z kampanii wyborczych
Przed wyborami prezydenckimi 2025 roku zidentyfikowano kampanię dezinformacyjną „Doppelganger” wymierzoną w Polskę. Analiza objęła 279 postów w serwisie X wykorzystanych do podważania wyborów. Jak zauważono, „był to prawdopodobnie początek kampanii przeciwko polskim wyborom”.
Przede wszystkim rosyjska operacja wpływu polegała na promowaniu artykułów zgodnych z prokremlowską narracją. Wykorzystano 43 artykuły z 13 różnych witryn, zarówno prawicowych, jak i bardziej neutralnych. Główne cele tych działań to pogłębienie podziałów społecznych, degradowanie przeciwników politycznych oraz promowanie narracji zgodnych ze strategiami rosyjskiej propagandy.
W rezultacie, jak wynika z analizy API platformy X, treści propagandowe miały łącznie 1,5 miliona wyświetleń i ponad 256 tysięcy udostępnień, co pokazuje skalę zagrożenia.
Cele propagandy w Polsce: co chce osiągnąć władza?
Każda władza wykorzystuje propagandę do realizacji określonych celów politycznych, często kosztem prawdy i społecznego zaufania. Zwłaszcza w dobie zaawansowanych technologii, cele te stają się coraz bardziej wyrafinowane i skuteczne w kształtowaniu opinii publicznej.
Budowanie wizerunku silnego państwa
Kreowanie wizerunku potężnego przywódcy i niezłomnego państwa to fundamentalny cel propagandy. Władza intensywnie pracuje nad budowaniem prestiżu opartego na starannie dobranych kompetencjach i cechach, tworząc „szkielet” idealnego lidera. W mediach publicznych regularnie pojawiają się materiały podkreślające potęgę Polski – od zwiększania rezerw złota przez NBP po przedstawianie polskiej armii jako „wzoru dla wielu militarnych potęg”.
Dla realizacji tego celu władza nie szczędzi środków. W 2017 roku TVP otrzymała z budżetu państwa 800 mln zł tzw. pożyczki, natomiast na koncie Polskiej Fundacji Narodowej w 2018 roku znajdowało się 243 mln zł z daniny nałożonej na państwowe spółki.
Polaryzacja społeczeństwa
Podział społeczeństwa na wrogie obozy to skuteczna strategia kontroli. Polaryzacja prowadzi do zerwania współpracy między różnymi grupami, naruszenia więzi międzyludzkich i spadku zaufania do instytucji demokratycznych.
Co ciekawe, nawet poważne zagrożenia, takie jak pandemia czy wojna za wschodnią granicą, nie zdołały trwale zintegrować narodu. To pokazuje, jak głęboko zakorzenione są podziały społeczne.
Spolaryzowane społeczeństwo jest łatwiejsze do kontrolowania – jak wskazują eksperci, „dezinformacja przenosi się szerzej, szybciej i intensywniej” wśród zwaśnionych grup, które nie mają ze sobą kontaktu i utrwalają negatywne stereotypy na swój temat.
Zastraszanie i zniechęcanie do opozycji
W krajach autorytarnych, jak Białoruś, reżim regularnie publikuje tzw. „wideo pokutne”, w których zatrzymani przeciwnicy polityczni są zmuszani do publicznego wyrażania skruchy. Te materiały, emitowane w czasie największej oglądalności, mają na celu zniszczenie wizerunku opozycjonistów i konsolidację władzy dyktatora poprzez strach i publiczne upokorzenie.
Także w Polsce, choć w mniejszej skali, ofiarą ataków może stać się każdy, kto otwarcie krytykuje władzę i staje się rozpoznawalny. Machina zastraszania ma wywołać „efekt mrożący” – zniechęcić innych do podejmowania podobnych działań.
Odwracanie uwagi od realnych problemów
Jednym z najbardziej skutecznych narzędzi propagandy jest whataboutism – technika polegająca na odwracaniu uwagi od zarzutów poprzez atakowanie przeciwnika. Zamiast merytorycznej odpowiedzi na krytykę, przywołuje się sytuacje dyskredytujące oponenta: „Jeśli ktoś zarzuci: 'Rząd zadłuża państwo’, obrońca odpowie: 'Poprzedni kradli więcej!'”
Ponadto, władza stosuje taktykę celowego doboru negatywnych treści, aby tworzyć fałszywy obraz rzeczywistości. Przykładowo, rosyjska propaganda wykorzystuje spór między Polską a Ukrainą, aby udowodnić, że kraje te są sobie wrogie, co służy wspieraniu kremlowskiej narracji.
W efekcie, społeczeństwo skupia się na emocjonalnych dyskusjach, zamiast domagać się rozwiązania realnych problemów gospodarczych i społecznych.
Jak rozpoznać i bronić się przed propagandą?
W obliczu zalewu dezinformacji, umiejętność rozpoznawania propagandy staje się kluczową kompetencją obywatelską. Propaganda dotyka każdego z nas niemal codziennie – w działaniach polityków, reklamach, a nawet w mediach społecznościowych.
Analiza źródeł informacji
Pierwszym krokiem obrony przed propagandą jest weryfikacja źródeł. Zawsze zastanów się, skąd pochodzi informacja – czy z renomowanego medium o wysokich standardach dziennikarskich, czy może z nieznanej strony internetowej lub anonimowego bloga? Potwierdzaj informacje w różnych, niezależnych źródłach i zwracaj uwagę na rozbieżności między nimi.
Kluczowe jest również zrozumienie kontekstu. Oceń, czy wiadomość opiera się na danych naukowych, czy jest jedynie opinią autora. Pamiętaj, że prawdziwe fakty są konkretne, mierzalne i przedstawiane w sposób neutralny, podczas gdy opinie często odwołują się do emocji.
Zasada STASM i 10-etapowa analiza
W rozpoznawaniu kampanii propagandowych pomocna jest zasada STASM, która obejmuje pięć kluczowych elementów:
- Source (źródła – kanały informacyjne propagandy)
- Time (czas rozpoczęcia i prowadzenia kampanii)
- Audience (odbiorcy propagandy)
- Subject (temat kampanii propagandowej)
- Mission (cel kampanii powiązany z celem politycznym)
Analizując przekaz, zwróć szczególną uwagę na techniki manipulacyjne, takie jak wywoływanie strachu, gniewu czy smutku. Propagandyści często stosują cztery podstawowe techniki: wzbudzanie emocji, upraszczanie informacji, odpowiadanie na potrzeby społeczne oraz atakowanie przeciwników.
Rola edukacji medialnej i krytycznego myślenia
Edukacja medialna to umiejętność świadomego i krytycznego odbioru mediów. Obejmuje zdolność analizowania informacji, zastanawiania się nad ich wiarygodnością i stosowania logicznego rozumowania. Dzieci powinny uczyć się krytycznego myślenia od najmłodszych lat, ponieważ coraz wcześniej korzystają z internetu.
Krytyczny myśliciel poszukuje dowodów i racjonalnej weryfikacji własnych przekonań. Rozwija swoją autonomię i nie pozwala sobie na przyjmowanie postaw konformistycznych. Dlatego warto korzystać z narzędzi do sprawdzania faktów, takich jak Fakenews.pl czy FactCheck.org, oraz być świadomym własnych uprzedzeń.
Pamiętaj, że otwartość na zmianę zdania na podstawie nowych dowodów nie jest oznaką słabości, lecz dowodem zdolności do krytycznego myślenia.
Propaganda
Propaganda niewątpliwie stała się stałym elementem polskiej rzeczywistości medialnej. Zrozumienie jej mechanizmów stanowi pierwszy krok do ochrony przed manipulacją. Jak wykazaliśmy, współczesna propaganda wykorzystuje zarówno tradycyjne techniki, jak i zaawansowane technologie, aby skuteczniej docierać do odbiorców i kształtować ich poglądy.
Zjawisko to przybiera na sile szczególnie w okresach napięć społecznych oraz przed wyborami, kiedy emocje społeczne osiągają szczyt. Jednak świadomy obywatel może skutecznie bronić się przed manipulacją. Przede wszystkim warto regularnie weryfikować źródła informacji i stosować zasadę STASM do analizy przekazów medialnych.
Chociaż władza wykorzystuje propagandę do budowania wizerunku silnego państwa, polaryzacji społeczeństwa czy odwracania uwagi od realnych problemów, my jako odbiorcy nie jesteśmy bezbronni. Krytyczne myślenie i edukacja medialna stają się naszą najpotężniejszą bronią w walce z dezinformacją.
Z pewnością trudno całkowicie uniknąć wpływu propagandy na nasze życie. Niemniej jednak znajomość technik manipulacji znacząco zmniejsza ich skuteczność. Pamiętajmy zatem, że propaganda działa najlepiej wtedy, gdy jej nie dostrzegamy.
Ostatecznie nasza przyszłość zależy od umiejętności rozróżniania faktów od manipulacji. Dlatego tak ważne jest, abyśmy nieustannie rozwijali nasze kompetencje medialne i zachowali czujność wobec przekazów, które próbują nami sterować. Tylko świadome społeczeństwo może skutecznie przeciwstawić się zagrożeniom, jakie niesie ze sobą propaganda w Polsce 2025 roku.
0 Comments